Jednym z najbardziej…

Jednym z najbardziej powszechnych skojarzeń, jakie przychodzą na myśl w związku z pojęciem rewolucyjnej Rosji jest dyktatura bolszewików. Praktyka doprowadziła do wykształcenia się rządów totalitarnych, niemniej jednak założenia, jakie towarzyszyły zrazu rewolucjonistom były zgoła odmienne. Fundamentalne jest tutaj określenie obecne zarówno w nazwie Rosji, jak i Związku – „radziecki”.

Marks i Engels kształtując pojęcie dyktatury proletariatu nie podali jej jasnej definicji. Klasycy wskazywali na ustrój Komuny Paryskiej, którego poznanie miało być kluczem do zrozumienia istoty tego terminu. Natomiast dla Rosji – już od rewolucji 1905 roku – charakterystycznym organem były rady robotnicze. Ich genezy należy upatrywać w nieefektywności istniejących wówczas związków zawodowych. Tak też Lenin, doszukując się analogii pomiędzy krótko istniejącą Komuną, a rewolucyjną Rosją, miał dojść do wniosku, iż władza w państwie powinna należeć do rad robotniczych, żołnierskich i chłopskich, zaś gospodarka pozostawać pod kontrolą pracowników. Pomimo tej deklaracji, 30 maja 1917 mienszewicki minister pracy Skobelev zdecydował się na poruczenie nadzoru nad przemysłem państwu.
Próbując ukazać historię ruchu robotniczego jak najpełniej, jak zwykle warto pochylić się nad krytyką wobec leninowskich koncepcji (nie tyle rad, co spojrzenia na problematykę nowego porządku) – te podawali surowej ocenie przede wszystkim niemieccy działacze. Karl Kautsky zwracał uwagę na fakt, iż wg bolszewików klasowość można dziedziczyć, zaś Luksemburg, iż państwo radzieckie przypominało odwrócone państwo burżuazyjne – tj środek ucisku tej klasy.

Abstrahując od tej problematyki, pochylmy się ponownie nad samym zjawiskiem funkcjowania rad. Jak już wspomniano, pierwsze sowiety powstawały w czasie rewolucji 1905 roku. Wówczas to, imperialna Rosja oczekując łatwego zwycięstwa na Wschodzie i odwrócenia uwagi opinii publicznej od wewnętrznych problemów, wszczęła wojnę z Japonią. Wskutek tego zwiększyło się obciążenie zakładów przemysłowych, co niechybnie musiało doprowadzić do strajków. Załogi miejsc pracy powoływały rady, a z czasem taka forma samoorganizacji rozpowszechniła się w industrialnych centrach Cesarstwa. Spotkania organizowano na poziomie pojedynczych fabryk. Wraz z upadkiem rewolucji zanikły, aby powrócić w 1917 r.
W okresie tym powoływano tzw. rady delegatów robotniczych i żołnierskich – tymczasowo miały one utrzymywać władzę, aż do wyboru konstytuanty. W tym sensie więc, organy te były komitetami stojącymi na straży rewolucji. Największy sowiet to ten piotrogrodzki, przede wszystkim ze względu na stołeczność tego miasta, a co za tym idzie – wpływ na wojsko.
Na początku rewolucji, znajdowały się one pod kontrolą eserowców, zaś mienszewicy dominowali liczebnie nad bolszewikami. Rząd Tymczasowy pod kierownictwem Kiereńskiego (a wcześniej Lwowa) nie spełnił nadziei mas, utrzymując udział republiki w Wielkiej Wojnie. Właśnie na – między innymi – głoszeniu haseł wzywających do zawarcia separatystycznego pokoju, bolszewicy zaczęli budować swoją pozycję. Dla tego okresu charakterystyczny jest ich postulat – „cała władza w ręce rad”. Obiecali oni proletariuszom rząd znajdujący się pod kontrolą ich rad, po obaleniu Rządu Tymczasowego. Tak też stało się w listopadzie. Amerykanin John Reed – naoczny świadek rewolucji – pisał, iż do lutego 1918 każdy mógł oddać głos na delegata do rady. Teoretycznie nie stało więc nic na przeszkodzie, aby burżuazja wysunęła swoich przedstawicieli (tak też było w sowiecie piotrogrodzkim, przed rew. paźdz.). Trocki pisał, że w listopadzie ’17 wyłoniono radę miejską w stolicy, wybory zostały jednak zbojkotowane przez burżuazję.
Z kolei sam Lenin pisał w 1918, iż sowiety pierwotnie były organizacjami otwartymi, a pozbawienie praw burżuazji nie jest konieczną cechą dyktatury proletariatu (sic!). O takim wyzuciu z praw nie było także mowy przed rewolucją.
Rząd sowiecki został określony jako wyższa forma państwa i demokracji, umożliwiająca uczestniczenie szerokich mas w kształtowaniu społeczności. Kodeks zasad odnoszących się do wyborów delegatów został sformułowany w marcu 1918, wówczas ostatecznie wykluczono z głosowania osoby zatrudniające innych dla zysku, rentierów, posiadaczy ziemskich i fabrykantów, obłąkanych, zbrodniarzy i duchowieństwo.
Najniższym szczeblem funkcjonowania rad były fabryki i wioski. Ponad nie wznosiła się cała hierarchia sowietów okręgowych, kantonalnych, powiatowych i regionalnych – członkowie rady niższego stopnia wybierali delegatów do ciała wyżej umiejscowionego w hierarchii. Każde z nich miało też własną egzekutywę. Na samym szczycie lokował się wszechrosyjski zjazd rad. Ten wyłaniał wszechrosyjski centralny komitet wykonawczy, a ów organ – Radę Komisarzy Ludowych (rząd). Pojedynczy sowiet miał od nawet trzech do tysiąca członków. Taki system sprawowania władzy spostrzegano jako alternatywę dla systemu parlamentarnego.

W okresie pomiędzy rewolucjami była to forma praktykowania demokracji bezpośredniej, której siła wyparła prowizoryczny Rząd Tymczasowy, kończąc okres dwuwładzy. Może być więc lekko konfundujące zestawienie charakteru oryginalnych rad z ich rolą w już okrzepłej, porewolucyjnej Rosji. Wszystko wynika ze spojrzenia bolszewików na kwestie państwowe – rozciągnęli oni pojęcie sowietu na nadrzędny organ, który jakoby miał uzyskać autorytet grupy rad. Wobec tego, poszczególne sowiety stały się częścią federalnej struktury, na której czele znajdował się ogólnozwiązkowy zjazd rad, będący właściwym organem władzy w ZSRR. Stalinowska konstytucja z 1936 nadała WKP(b) przymiot pełnienia przewodniej roli w państwie – to ostateczny kres władzy rad. Lokalne sowiety z różnych poziomów wybierały bezsilne parlamenty, a faktycznym ośrodkiem decyzyjnym były organy Partii.
Pójściem na skróty jednak byłoby wyznaczenie cezury czasowej w taki sposób. Faktycznie, degrengolada demokracji rad rozpoczęła się dużo wcześniej. Wiąże się to z faktem, iż bolszewicy musieli obronić swój rząd podczas dwóch wojen – światowej i domowej. Znawcy oceniają, iż to skutki obu tych wydarzeń poskutkowały zanikiem pierwotnego systemu, ze względu na władzę, jaką państwo przejęło w czasie wojny – rezultatem będzie wykształcenie się rozwiniętego aparatu biurokratycznego, który zdominuje życie w państwie radzieckim do końca jego trwania. Inni wskazują już na marzec 1918, kiedy to wszystkich dziewiętnaście sowietów miejskich padło ofiarą bolszewickich zamachów stanu, ponieważ do łask w środowiskach robotniczych wracali socjaliści-rewolucjoniści oraz mienszewicy. Nie odnosząc się do tych wydarzeń, Lenin twierdził że zarówno funkcjonowanie rad w państwie, jak i obowiązywanie zasady centralizmu demokratycznego w partii bolszewickiej daje gwarancję zachowania standardów demokratycznych. Wystarczy skwitować to wskazaniem na fakt, że wtedy też wydał on „tymczasowy” zakaz frakcyjności w partii, który utrzymał się do 1989, co znacznie ułatwiło zdobycie władzy Stalinowi. Sowiety pokonała biurokracja pozostająca pod kontrolą oficjeli partyjnych i politbiura.

Najistotniejszą różnicą pomiędzy systemem demokracji rad, a demokracją parlamentarną jest obowiązywanie zasady mandatu imperatywnego w tej pierwszej, w opozycji do mandatu wolnego w demokracji liberalnej. Wobec tego, delegat odpowiada przed wyborcami, więc może również zostać odwołany (można było zaobserwować to w czasie powstania węgierskiego w 1956, gdy funkcjonowała Centralna Rada Robotnicza w Budapeszcie)
Charakterystyczne jest również zerwanie z koncepcją trójpodziału władzy – sowiety łączą funkcje legislatywy, egzekutywy i judykatywy. Podobnie jak w demokracji ateńskiej, komitet wykonawczy powoływany przez radę, sprawuje władzę w okresie pomiędzy jej sesjami.
Rada z kolei różni się od związku zawodowego tym, iż realnie kontroluje ona miejsce pracy, zaś za pośrednictwem związku odbywają się wyłącznie negocjacje. Służą również organizowaniu produkcji wespół z innymi placówkami.

Zwolennicy takiej formy rządów podnoszą, iż umożliwia ona realizację założeń dyktatury proletariatu w dużych społecznościach. Pomimo hierarchiczności, bliska jest ona demokracji bezpośredniej – wyższy sowiet nie jest „lepszy” od niższych organów, ale jest przezeń kreowany w celach koordynacyjnych. Wedle teorii, ma być ona elastyczniejsza względem klasycznego parlamentaryzmu – delegat sowietu wyższego stopnia miałby przekładać decyzje organów stopnia niższego na treść aktów normatywnych, ustawodawstwo byłoby więc bardziej responsywne niż w warunkach funkcjonowania scentralizowanego parlamentu. Również przy tym należy przypomnieć o odwoływalności „rajców”.

Rosja i kraje dawnego Imperium Rosyjskiego nie były ewenementem. Tuż po pierwszej wojnie światowej powstawały na krótko liczne republiki sowieckie – chociażby słowacka, węgierska czy bawarska. Idea rad przewijała się w historii wielokrotnie, pod wieloma postaciami – jako komuna paryska, rosyjski sowiet, polskie rady robotnicze w 1905, 18, 56, w Hiszpanii w 1936, na Węgrzech w 1919 i w 1956 czy we Francji w 1968, kiedy sytuacjoniści, w reakcji na przejście związków i partii komunistycznej na stronę rządu de Gaulle’a, wezwali do tworzenia takowych.
Koncepcję tę podzielają tak komuniści, jak i anarchiści, jednak leniniści twierdzą, iż budowanie socjalizmu jest niemożliwe bez udziału partii awangardowej.

#antykapitalizm #neuropa #4konserwy #historia #ciekawostkihistoryczne #socjalizm #komunizm